Sống

Mặn, ngọt, béo: sự giả dối của “kích thích siêu thường”

Tối qua tôi vừa nhai rôm rốp một gói snack giá rẻ vừa xem một chương trình thú vị trên tivi. Đó là một số thí nghiệm khoa học về việc các loài động vật bị đánh lừa bởi “đồ giả” như thế nào.
Đầu tiên là tụi chim sơn ca với tổ bị bỏ một quả trứng giả vào. Quả trứng giả to đẹp ngay lập tức được chim bố chim mẹ vồ vập chăm sóc, bỏ mặc mấy quả trứng thật đang nằm lăn lóc kế bên. Sau đó, cũng là tụi này, các nhà khoa học để một mô hình mỏ chim giả vào (to hơn, đỏ hơn với tụi chim con) giữa bầy chim con. Thật khổ tụi nhỏ, cả chim bố mẹ đều cứ nhằm cái mỏ to nhất mà đút thức ăn vào, bất chấp tụi con không ngừng kêu réo.

Mặn, ngọt, béo: sự giả dối của “kích thích siêu thường”

Trong một thí nghiệm khác, bọn cá đực, cũng không thông não hơn tụi sơn ca là mấy, cứ thấy con cá nào có màu đỏ nổi nhất trong nước là bay vào đánh đấm trước tiên để giành lãnh thổ, kể cả khi con cá đó chỉ là cá gỗ được sơn lên. Cả tụi chim cá này đều bị đánh lừa một cách ngoạn mục.

Tôi vừa bỏ snack vào miệng vừa cười khẩy lũ động vật, lũ ngốc ấy không phân biệt được thật giả hay gì, quá sức tệ. Các nhà khoa học trong thí nghiệm trên đi đến một kết luận: lũ chim cá này bị đánh lừa bởi bản năng sinh tồn đã bị kích hoạt bởi các dấu hiệu giả, trông có vẻ rực rỡ, nổi bật, mang tính cảnh báo hơn “đồ thật”. Các thứ trứng giả, cá giả, chim giá trong thí nghiệm, được gọi chung là “kích thích siêu thường”. Và gợm đã, tôi bắt đầu há mồm khi giọng nói trên tivi vẫn tiếp tục, rằng con người cũng đang bị ảnh hưởng bởi các kích thích siêu thường đó như động vật, và thậm chí còn tạo ra chúng. Và gói snack tôi cầm trên tay chính là một dạng kích thích siêu thường. Tôi…đang hành xử giống bọn kém thông não kia ư?

Mặn, ngọt, béo: sự giả dối của “kích thích siêu thường”

Kích thích siêu thường là gì?

Kích thích siêu thường (supernormal stimuli) là thuật ngữ được Nikolaas Tinbergen, một nhà tập tính học từng đoạt giải Nobel đề xuất. Ông cũng chính là nhà khoa học thực hiện các thí nghiệm chim cá trên. Kích thích siêu thường là tác nhân tấn công vào bản năng của động vật nằm ngoài mục đích tiến hóa của chúng.

Hiểu ý này thế nào? Quả trứng to bự, con cá đỏ chét là hiện thân của những gì liên quan đến tồn vong của lũ chim cá. Chim mẹ cần chăm sóc trứng cho đến khi chúng nở, có như vậy chúng mới duy trì được nòi giống, cá đực thì phải đá đít những kẻ lạ mặt ra khỏi lãnh thổ của chúng. Và, quả trứng giả, con cá gỗ màu đỏ là dấu hiệu được cường điệu lên, khiến cho sự bản năng sinh tồn của lũ chim cá trở nên mạnh mẽ thôi thúc hơn nữa. Do vậy giữa vô vàn quả trứng chim nhỏ bé hay con cá mờ nhạt, những thứ nổi bật sẽ thu hút chúng trước tiên.

Tụi động vật thì bị kích thích bởi tác nhân nhân tạo chứ không đời nào tụi nó nghĩ ra được mấy trò đó, nhưng con người là một loại động vật “tình nguyện” tạo ra kích thích siêu thường cho chính mình.

Mặn, ngọt, béo – những cái bẫy ngọt ngào

Con người cũng là một loài động vật, vì thế bộ não của chúng ta cũng được thiết kế trước hết vì mục đích sinh tồn. Ta sẽ dễ chú ý bởi những thứ có màu sắc, mùi vị, kích thước khác biệt, vì nó là dấu hiệu cảnh báo mối nguy hiểm hoặc nguồn thức ăn đầy đủ. Ăn thịt thì no lâu hơn, giúp chống chọi với những ngày thiếu thốn và nhiệt độ xuống thấp. Quả chín mọng đỏ và trái to thì ngọt hơn quả xanh bé tí teo. Dần dần, với sự phát triển của xã hội, những kinh nghiệm này phần lớn không còn đúng nữa (ăn chay vẫn tốt cho sức khỏe), nhưng phần não bò sát trong chúng ta thì vẫn chưa biết đổi hoàn toàn.

Mặn, ngọt, béo: sự giả dối của “kích thích siêu thường”

Và, kết quả là chúng ta đã thấy, thức ăn được chế biến sao cho ngon miệng hơn, rượu bia ma túy được nhiều người ưa chuộng dù biết có hại cho sức khỏe, ta bị nghiện Internet và cả tá thứ vô bổ khác. Tại sao tôi không chọn ăn cái gì đó lành mạnh mà lại bỏ snack vào miệng? Và thay vì tập thể dục có lợi cho sức khỏe, tôi nằm dài hàng giờ liền để dán mắt vào màn hình điện thoại. Tất cả hoạt động đó không có lợi cho sự sinh tồn của tôi, nhưng tôi vẫn bị cuốn vào.

Chỉ vì tôi thấy nó hấp dẫn, nó đem lại cảm giác tốt, như cái cách mà lũ chim vuốt ve quả trứng to bự hay lũ cá đề phòng bọn cá gỗ.

Kiểm soát kích thích siêu thường

Thật may là chúng ta còn có lý trí, sinh ra từ ý thức để kiểm soát các loại kích thích đáng sợ kia. Ta biết rượu bia gây mất trí làm giảm hiệu quả công việc, nên ta cố nhịn. Đồ ăn nhanh thì ngon thật nhưng lại khiến ta tăng cân nổi mụn, vì vậy ta cũng điều độ hơn trong ăn uống. Nói chung, càng ý thức được tác hại của các loại siêu kích thích này, ta càng có động lực để kiểm soát chúng. Là tôi nói có động lực thôi chứ kiểm soát được hay không khó nói lắm. Với những ai đã loại bỏ hầu hết các kích thích siêu thường để xây dựng cuộc sống lành mạnh, điều độ, xin chúc mừng, bạn đã “đắc đạo”. Và tôi cá một khi bạn bỏ được điều gì đó, bạn sẽ nhận ra thiếu nó bạn cũng không “vã” như bạn nghĩ.

Mặn, ngọt, béo: sự giả dối của “kích thích siêu thường”

Khi đang viết bài này tôi vô tình đọc được thông tin rằng vào thời điểm Facebook, Instagram và WhatsApp gặp phải sự cố và ngừng hoạt động trong khoảng 6 giờ ngày 4/10, hàng triệu người đã đổ xô vào web Pornhub! Mạng xã hội và 1 trang web đen thì có liên quan gì đến nhau nhỉ, vậy mà bà con không lướt Facebook được đã ào ào bật phim đen lên xem.

Ừm, có thể chúng ta không cuồng Facebook, Instagram đến thế. Có thể chúng ta chỉ muốn chút gì vui vẻ mà thôi. Một siêu kích thích khuấy động tâm hồn chẳng hạn.

À, vụ xem tivi ở đầu bài viết là tôi bịa đấy. Đọc thêm nghiên cứu về kích thích siêu thường tại đây

(Hình trong bài từ Internet)

Hằng Văn.

Leave a Reply

Bài viết cùng chuyên mục

Back to top button
Vui lòng đăng nhập để gửi báo cáo
Vui lòng đăng nhập để tặng điểm cho tác giả